Kraków, 12.02.2026 r.

 

 

Opinia nr ZOZ –7

Zespołu ds. Ochrony Zabytków
przy Radzie Małopolskiej Okręgowej Izby Architektów RP

 

 

Zagadnienie:

Wyłączenie obowiązku zapewnienia dostępu dla osób niepełnosprawnych oraz ze szczególnymi potrzebami w obiektach zabytkowych.

Opinia stanowi uzupełnienie opinii nr 6 z 25 października 2024 roku, dotyczącej konieczności dostosowania budynku do współczesnych wymagań dostępności dla niepełnosprawnych w odniesieniu do budynku zabytkowego:

 

Treść pytania: 

Czy dla obiektu zabytkowego dla którego są planowane prace związane z robotami budowlanymi, istnieje możliwość całkowitego wyłączenia z konieczności dostosowania obiektów zabytkowych dla  osób niepełnosprawnych oraz ze szczególnymi potrzebami? 

 

Podstawa prawna:      

1. USTAWA z dnia 7 lipca 1994 r. PRAWO BUDOWLANE z dnia 6 marca 2025 r.
   (Dz.U. z 2025 r. poz. 418 z późn. zmianami)
2. USTAWA o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami  z dnia 19 sierpnia 2024 r.
   (Dz.U. z 2024 r. poz. 1292 z późn. zmianami)
3. Ustawia o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami tj. z dnia 18 września 2024r. (Dz.U. z 2024 r. poz. 1411).
4. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych ONZ, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (z późn. zmianami),
5. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie z dnia 12 kwietnia 2002 r. , tj. z dnia 15 kwietnia 2022r.
   (Dz.U. z 2022 r. poz. 1225 z późn. zmianami)

 

Opinia Zespołu ds. Ochrony Zabytków przy Radzie MPOIA RP:

• Obowiązek zapewnienia dostępności do budynku dla osób ze specjalnymi potrzebami w tym szczególnie dla poruszających się na wózkach inwalidzkich sformułowano przede wszystkim w art.5 Prawa budowlanego:
  
  

Art. 5 [Podstawy prawidłowej budowy]

1. Obiekt budowlany jako całość oraz jego poszczególne części, wraz ze związanymi z nim urządzeniami budowlanymi należy, biorąc pod uwagę przewidywany okres użytkowania, projektować i budować w sposób określony w przepisach, w tym techniczno-budowlanych, oraz zgodnie z zasadami wiedzy technicznej, zapewniając:

4) niezbędne warunki do korzystania z obiektów użyteczności publicznej i mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego przez osoby niepełnosprawne, o których mowa w art. 1 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 1169 oraz z 2018 r. poz. 1217), w tym osoby starsze;

4a) minimalny udział lokali mieszkalnych dostępnych dla osób niepełnosprawnych, o których mowa w art. 1 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r., w tym osób starszych w ogólnej liczbie lokali mieszkalnych w budynku wielorodzinnym;

 

Analiza słowna powyższego zapisu pozwala na doprecyzowanie zakresu i charakteru wymagań:

1. Obowiązek zapewnienia dostępności dotyczy wyłącznie obiektów użyteczności publicznej oraz mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego.
   Dla użyteczności publicznej wynika to z równości praw obywateli i reguła ta nie zawiera niemal wyjątków . W przypadku budownictwa wielorodzinnego prawo dostępności wynika z cywilizacyjnej, unitarnej umowy społecznej i posiada kilka doprecyzowań i  ograniczeń w stosowaniu. W szczególność ten sposób myślenia rozwinięto w specjalnych przepisach dotyczących wyposażania budynku w dźwigi. Ogólna zasada posiada wyjątki odniesione do adaptacji strychów na cele mieszkaniowe lub dostępności do mieszkań jedynie pierwszej kondygnacji.
2. Dostępność należy zapewnić przy projektowaniu i budowie całych budynków lub odpowiednio - poszczególnych jego części.
   Zapis ten wskazuje, że dostępność jest wartością ściśle związaną z zakresem inwestycji, czyli przedmiotem projektowania i realizacji.   
   Jeżeli inwestycja dotyczy przekształcenia części budynku nie można rozciągać wymagania spełnienia przepisów na cały budynek o ile samo przekształcenie nie generuje zmiany powodującej zagrożenia lub uciążliwości dla reszty obiektu.
3. Ustawodawca stawiając wymaganie dostępności użył sformułowania „niezbędne warunki do korzystania”.
   Według Słownika języka polskiego PWN  „korzystać” oznacza to «mieć pożytek z czegoś; użytkować, posługiwać się»   
   Na tej podstawie za „niezbędne warunki korzystania” uznać można taki zakres dostępności, który umożliwia używanie funkcji obiektu w sposób zgodny z tym jak korzystają z niego osoby o przeciętnej sprawności.    
   Dostęp do instytucji, usługi lub mieszkania dotyczy zatem nie tyle pełnego zakresu przestrzennego obiektu ale jego określonej, charakterystycznej funkcji.     

       

• Ustalenie celu zapewniania dostępności oraz środków służących do jej realizacji zawarto w Ustawie o zapewnieniu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami tj. z dnia 18 września 2024 r. (Dz.U. z 2024 r. poz. 1411).  
  
  2 [Objaśnienie pojęć] Użyte w ustawie określenia oznaczają:

1) bariera – przeszkodę lub ograniczenie architektoniczne, cyfrowe lub informacyjno-komunikacyjne, które uniemożliwia lub utrudnia osobom ze szczególnymi potrzebami udział w różnych sferach życia na zasadzie równości z innymi osobami;

2) dostępność – dostępność architektoniczną, cyfrową oraz informacyjno- -komunikacyjną, co najmniej w zakresie określonym przez minimalne wymagania, o których mowa w art. 6, będącą wynikiem uwzględnienia uniwersalnego projektowania albo zastosowania racjonalnego usprawnień

3) Osoba ze szczególnymi potrzebami – osoba, która ze względu na swoje cechy zewnętrzne lub wewnętrzne, albo ze względu na okoliczności, w których się znajduje, musi podjąć dodatkowe działania lub zastosować dodatkowe środki w celu przezwyciężenia bariery, aby uczestniczyć w różnych sferach życia na zasadzie równości z innymi osobami (art. 2, pkt 3).

4) uniwersalne projektowanie – uniwersalne projektowanie, o którym mowa w art. 2 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, sporządzonej w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 1169 oraz z 2018 r. poz. 1217), zwanej dalej „Konwencją”, uwzględniane w szczególności w celu spełnienia minimalnych wymagań, o których mowa w art. 6, dla zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami;

Art. 7. 1. W indywidualnym przypadku, jeżeli podmiot publiczny nie jest w stanie, w szczególności ze względów technicznych lub prawnych, zapewnić dostępności osobie ze szczególnymi potrzebami w zakresie, o którym mowa w art. 6 pkt 1 i 3, podmiot ten jest obowiązany zapewnić takiej osobie dostęp alternatywny.

2. Dostęp alternatywny, o którym mowa w ust. 1, polega w szczególności na:

1) zapewnieniu osobie ze szczególnymi potrzebami wsparcia innej osoby lub

2) zapewnieniu wsparcia technicznego osobie ze szczególnymi potrzebami, w tym z wykorzystaniem nowoczesnych technologii, lub

3) wprowadzeniu takiej organizacji podmiotu publicznego, która umożliwi realizację potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, w niezbędnym zakresie dla tych osób.

3. W przypadku braku możliwości zapewnienia osobie ze szczególnymi potrzebami dostępności w zakresie, o którym mowa w art. 6 pkt 2, zastosowanie mają przepisy art. 7 ustawy z dnia 4 kwietnia 2019 r. o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych.

Analiza powyższych zapisów pozwala stwierdzić, że:

1. Za cel dostępności postawiono „udział w różnych sferach życia”. Utrudnieniem realizacji  tego zadania nie jest zatem brak dostępności do wszystkich zakamarków budynku lecz uniemożliwienie korzystania z jego funkcji.
2. Środkami do pokonywanie barier są oprócz elementów budowlanych lub urządzeń także asysta innej osoby oraz rozwiązania organizacyjne pozwalającej niepełnosprawnym w pełni korzystać z funkcji obiektu. To stwierdzenie wskazuje, że jeżeli względy techniczne lub prawne nie pozwalają na całkowitą likwidacje bariery za dopuszczalne uznać można zastosowanie także środków specjalnych wymagających wsparcia drugiej osoby (np. schodołazy gąsienicowe ) oraz taka organizacja funkcjonowania instytucji lub usługi, która zapewni pełną obsługę osoby niepełnosprawnej, choć niekoniecznie poprzez jej fizyczną obecność w każdym z pomieszczeń lub poziomów użytkowych obiektu. 
   

 

• Prawo Budowlane przewiduje także możliwość odstępstwa od przepisów techniczno-budowlanych:
  
  9 [Odstępstwa]

1. W przypadkach szczególnie uzasadnionych dopuszcza się odstępstwo od przepisów techniczno-budowlanych, o których mowa w art. 7. Odstępstwo nie może powodować zagrożenia życia ludzi lub bezpieczeństwa mienia, a w stosunku do obiektów użyteczności publicznej i mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego - ograniczenia dostępności dla potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, o których mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami,(…)
   4) w przypadku obiektów budowlanych wpisanych do rejestru zabytków lub do gminnej ewidencji zabytków oraz innych obiektów budowlanych usytuowanych na obszarach objętych ochroną konserwatorską - pozytywną opinię wojewódzkiego konserwatora zabytków w zakresie wnioskowanego odstępstwa;
   8. Rozwiązania zamienne, o których mowa w ust. 7, po spełnieniu określonych warunków zamiennych nie mogą powodować zagrożenia życia ludzi lub bezpieczeństwa mienia, a w stosunku do obiektów użyteczności publicznej i mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego - ograniczenia dostępności dla potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, o których mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami,(…)
   
   

Analiza powyższych zapisów pozwala stwierdzić, że:

1. Szczególnym uzasadnieniem dopuszczalności odstępstwa od przepisów jest ochrona obiektów zabytkowych, wynikająca z konstytucyjnego zobowiązania dla Państwa i społeczeństwa. W szczególności wniosek do ministra wymaga pozytywnej opinii wojewódzkiego konserwatora zabytków w zakresie wnioskowanego odstępstwa.
2. Jeżeli w wyniku robót budowlanych nie powstaje dodatkowe pozbawienie niepełnosprawnych przysługującego im dostępu do usług i mieszkań nie da się stwierdzić, że odstępstwo powoduje ograniczenie dostępności, gdy taka niedogodność istniała już wcześniej.
   
   

 

• W odniesieniu do Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych ONZ, sporządzona w Nowym Jorku dnia 13 grudnia 2006 r. (z późniejszymi zmianami), wybrane zapisy:
  
  Artykuł 9 Dostępność

Aby umożliwić osobom niepełnosprawnym samodzielne funkcjonowanie i pełny udział we wszystkich sferach życia, Państwa Strony podejmą odpowiednie środki w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym, na zasadzie równości z innymi osobami, dostępu do środowiska fizycznego, środków transportu, informacji i komunikacji, w tym technologii i systemów informacyjno-komunikacyjnych, a także do innych urządzeń i usług, powszechnie dostępnych lub powszechnie zapewnianych, zarówno na obszarach miejskich, jak i wiejskich.

 

Artykuł 30 U dział w życiu kulturalnym, rekreacji, wypoczynku i sporcie

1. Państwa Strony uznają prawo osób niepełnosprawnych do udziału, na zasadzie równości z innymi osobami, w życiu kulturalnym i podejmą wszelkie odpowiednie środki w celu zapewnienia, że osoby niepełnosprawne:

(c) będą miały dostęp do miejsc działalności kulturalnej lub usług z nią związanych, takich jak teatry, muzea, kina, biblioteki i usługi turystyczne oraz, w miarę możliwości, będą miały dostęp do zabytków i miejsc ważnych dla kultury narodowej.      

Analiza powyższych zapisów pozwala stwierdzić, że:   
W odniesieniu do powyższych zapisów występujących w Konwencji, należy podkreślić, że zapewnienie dostępności dla osób niepełnosprawnych w obiektach zabytkowych jest uwarunkowane racjonalną możliwością i nie precyzuje w stopniu obligatoryjnym takiego obowiązku.

• Ustawa Prawo Budowlane z dnia 7 lipca 1994 (z późniejszymi zmianami), pozostałe wybrane zapisy:
  
  2. 1. Ustawy nie stosuje się do wyrobisk górniczych.

2. Przepisy ustawy nie naruszają przepisów odrębnych, a w szczególności:

1) prawa geologicznego i górniczego – w odniesieniu do obiektów budowlanych zakładów górniczych;

2) prawa wodnego – w odniesieniu do urządzeń wodnych;

3) o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami – w odniesieniu do obiektów i obszarów wpisanych do rejestru zabytków oraz obiektów i obszarów objętych ochroną konserwatorską na podstawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego       

Analiza powyższych zapisów pozwala stwierdzić, że:

1. Zastrzeżenie o tym, ze „przepisy ustawy nie naruszają przepisów odrębnych” oznacza, że w przypadku zbiegu regulacji, pierwszeństwo mają przepisy szczególne (odrębne), a ustawa zawierająca to sformułowanie stosowana jest posiłkowo. Przepisy odrębne nie zostają uchylone ani zmienione, lecz pozostają w mocy, regulując dany obszar kompleksowo.
2. Tezę ta potwierdzają autorytety konserwatorskie: „Z treści przytoczonego zapisu wynika zatem, że warunki, które muszą spełniać obiekty użyteczności publicznej i mieszkaniowego budownictwa wielorodzinnego, nie dotyczą obiektów zabytkowych. Nie ma zatem formalnego obowiązku dostosowywania tych obiektów do wskazanych warunków. Sytuacja zmienia się jednak, gdy w obiekcie użyteczności publicznej lub mieszkaniowym budownictwa wielorodzinnego będzie dokonywana zmiana użytkowania lub planowana jest przebudowa czy rozbudowa. W takim przypadku obowiązują przepisy nakazujące dostosowanie obiektu do potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, a podejmowane działania nie mogą doprowadzić do powstania barier ograniczających dostępność. Zakres dostosowania powinien być zgodny z minimalnymi wymaganiami dostępności, określonymi w Ustawie o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (art. 6).” [1]
3. Dostępność nie może być realizowana kosztem zabytku. Obiekty zabytkowe powinny być traktowane zgodnie z powyższą treścią. Planując prace projektowe w obiektach zabytkowych należy ważyć możliwość i konieczność usunięcia barier oraz dostosowania obiektu dla potrzeb osób niepełnosprawnych. 

 

• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, wybrane zapisy:
  
   § 2 [Zastosowanie przepisów]

1. Przepisy rozporządzenia stosuje się przy projektowaniu, budowie i przebudowie oraz przy zmianie sposobu użytkowania budynków oraz budowli nadziemnych i podziemnych spełniających funkcje użytkowe budynków, a także do związanych z nimi urządzeń budowlanych, z zastrzeżeniem § 135 ust. 10 oraz § 207 ust.2.
2. Przy nadbudowie, rozbudowie, przebudowie i zmianie sposobu użytkowania:

(…)

- wymagania, o których mowa w § 1, mogą być spełnione w sposób inny niż określony w rozporządzeniu, stosownie do wskazań ekspertyzy technicznej właściwej jednostki badawczo-rozwojowej albo rzeczoznawcy budowlanego oraz do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, uzgodnionych z właściwym komendantem wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej lub państwowym wojewódzkim inspektorem sanitarnym, odpowiednio do przedmiotu tej ekspertyzy.

3a. Przy nadbudowie, rozbudowie, przebudowie i zmianie sposobu użytkowania budynków istniejących o powierzchni użytkowej przekraczającej 1000 m2 wymagania, o których mowa w § 1, z wyłączeniem wymagań charakterystyki energetycznej, mogą być spełnione w sposób inny niż określony w rozporządzeniu, stosownie do wskazań, o których mowa w ust. 2, uzgodnionych z właściwym komendantem wojewódzkim Państwowej Straży Pożarnej lub państwowym wojewódzkim inspektorem sanitarnym, odpowiednio do przedmiotu tej ekspertyzy.

4. Dla budynków i terenów wpisanych do rejestru zabytków lub obszarów objętych ochroną konserwatorską na podstawie ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego ekspertyza, o której mowa w ust. 2, podlega również uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.
5. Przepisy rozporządzenia odnoszące się do budynku o określonym przeznaczeniu stosuje się także do każdej części budynku o tym przeznaczeniu.

 

 § 16 [Rozmiary dojść i dojazdów do budynków]

1. Do wejść do budynku mieszkalnego wielorodzinnego, zamieszkania zbiorowego i użyteczności publicznej powinny być doprowadzone od dojść i dojazdów, o których mowa w § 14 ust. 1 i 3, utwardzone dojścia o szerokości minimalnej 1,5 m, przy czym co najmniej jedno dojście powinno zapewniać osobom niepełnosprawnym dostęp do całego budynku lub tych jego części, z których osoby te mogą korzystać.
2. Wymaganie dostępności osób niepełnosprawnych, o których mowa w ust. 1, nie dotyczy budynków na terenach zamkniętych, z wyjątkiem budynków, o których mowa w § 3 pkt 6.

 

§18 [Miejsca postojowe, organizacja]

1. Zagospodarowując działkę budowlaną, należy urządzić, stosownie do jej przeznaczenia i sposobu zabudowy, stanowiska postojowe dla samochodów użytkowników stałych i przebywających okresowo, w tym również stanowiska postojowe dla samochodów, z których korzystają osoby niepełnosprawne.
2. Liczbę stanowisk postojowych i sposób urządzenia parkingów należy dostosować do wymagań ustalonych w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, z uwzględnieniem potrzebnej liczby stanowisk, z których korzystają osoby niepełnosprawne.

 

 § 20 [Miejsca dla niepełnosprawnych] Stanowiska postojowe dla samochodów osobowych, z których korzystają wyłącznie osoby niepełnosprawne, w liczbie nie większej niż 6% ogólnej liczby stanowisk postojowych, o której mowa w § 18 ust. 2, jednak nie mniejszej niż 1, mogą być zbliżone bez ograniczeń do okien budynków. Miejsca te wymagają odpowiedniego oznakowania.

 § 54 [Dźwigi]

1. Budynek użyteczności publicznej, budynek mieszkalny wielorodzinny, budynek zamieszkania zbiorowego, z wyłączeniem budynków zamieszkania zbiorowego na terenach zamkniętych, oraz każdy inny budynek mający najwyższą kondygnację z pomieszczeniami przeznaczonymi na pobyt więcej niż 50 osób, w których różnica poziomów posadzek pomiędzy pierwszą a najwyższą kondygnacją nadziemną, niestanowiącą drugiego poziomu w mieszkaniu dwupoziomowym, przekracza 9,5 m, a także mający dwie lub więcej kondygnacji nadziemnych budynek opieki zdrowotnej i budynek opieki społecznej, należy wyposażyć w dźwig osobowy.
2. W budynku mieszkalnym wielorodzinnym, budynku zamieszkania zbiorowego oraz budynku użyteczności publicznej, wyposażanym w dźwigi, należy zapewnić dojazd z poziomu terenu i dostęp na wszystkie kondygnacje użytkowe osobom niepełnosprawnym.
3. W przypadku wbudowywania lub przybudowywania szybu dźwigowego do istniejącego budynku dopuszcza się usytuowanie drzwi przystankowych na poziomie spocznika międzypiętrowego, jeżeli zostanie zapewniony dostęp do kondygnacji użytkowej osobom niepełnosprawnym.

 § 55 [Urządzenia dla niepełnosprawnych]

1. W budynku mieszkalnym wielorodzinnym niewyposażanym w dźwigi należy wykonać pochylnię lub zainstalować odpowiednie urządzenie techniczne, umożliwiające dostęp osobom niepełnosprawnym do mieszkań położonych na pierwszej kondygnacji nadziemnej oraz do kondygnacji podziemnej zawierającej stanowiska postojowe dla samochodów osobowych.
2. W niskim budynku zamieszkania zbiorowego i budynku użyteczności publicznej, niewymagającym wyposażenia w dźwigi, o których mowa w § 54 ust. 1, należy zainstalować urządzenia techniczne zapewniające osobom niepełnosprawnym dostęp na kondygnacje z pomieszczeniami użytkowymi, z których mogą korzystać. Nie dotyczy to budynków zamieszkania zbiorowego na terenach zamkniętych.
3. Dopuszcza się niewyposażenie w dźwigi budynku mieszkalnego wielorodzinnego do 5. kondygnacji nadziemnej włącznie, jeżeli wszystkie pomieszczenia na ostatniej kondygnacji są częścią mieszkań dwupoziomowych.
   
   

Analiza powyższych zapisów pozwala stwierdzić, że:

1. Przepisy rozporządzenia mają zastosowanie przy „projektowaniu, budowie i przebudowie oraz przy zmianie sposobu użytkowania budynków oraz budowli nadziemnych i podziemnych spełniających funkcje użytkowe budynków”. Wymagania mogą być spełnione w sposób inny niż określony w rozporządzeniu, stosownie do wskazań ekspertyzy technicznej, która wymagana uzgodnienia z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Uzgodnienie powyższe jest często pomijane przez projektantów a jakże kluczowe dla samego obiektu zabytkowego.
   
   

• W odniesieniu do Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (wybrane zapisy):
  
  Rozdział 3 Zagospodarowanie zabytków, prowadzenie badań, prac i robót oraz podejmowanie innych działań przy zabytkach

 

Art. 25. 1. Zagospodarowanie na cele użytkowe zabytku nieruchomego wpisanego do rejestru wymaga posiadania przez jego właściciela lub posiadacza:

 

1) dokumentacji konserwatorskiej określającej stan zachowania zabytku nieruchomego i możliwości jego adaptacji, z uwzględnieniem historycznej funkcji i wartości tego zabytku, jak również możliwości jego dostosowania dla osób ze szczególnymi potrzebami, o których mowa w ustawie z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami (Dz. U. z 2022 r. poz. 2240 oraz z 2024 r. poz. 731 i 1081);    

Analiza powyższych zapisów pozwala stwierdzić, że:

1. Ustawa odnosi się do ochrony zabytków, mając na celu powstrzymanie działań w zabytkach wpływających niekorzystnie na jego formę. Nie określa jednoznacznie oczywistych granic w ingerencji na zabytek lecz odsyła do analizy dokumentacji projektowej dokonywanej przez służby konserwatorskie, które dzięki swoim kompetencjom, weryfikują proponowane rozwiązania w obiekcie. W szczególności ustawa nie podaje gotowych rozwiązań w zakresie dostosowania obiektu do osób ze szczególnymi potrzebami, w tym usuwania barier.

 

• Podsumowanie analizy
  
  
  1. W odniesieniu do powyższych zapisów, jak również w oparciu o doświadczenie projektowe przy obiektach zabytkowych, a także w nawiązaniu do jakże kluczowych zasad konserwatorskich takich, jak zasada primum non nocere, oraz  zasada maksymalnego poszanowania oryginalnej substancji zabytku i wszystkich jego wartości (materialnych i niematerialnych), pragniemy podsumować naszą argumentację, sformułować wnioski w zakresie możliwości zapewnienia dostępności w obiektach zabytkowych.
  2. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych ONZ, sporządzona w Nowym Jorku, warunkuje dostęp do zabytku dla osób niepełnosprawnych, realną możliwością. Ustawa z o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami dopuszcza inne alternatywne rozwiązania w zakresie dostępności. Ustawa Prawo Budowlane nakazuje zapewnienie dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, nie precyzując konkretnych rozwiązań a odnosząc się do innych równoległych przepisów. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, jasno precyzuje rozwiązania dot. dostosowania obiektu do potrzeb osób z różnymi ograniczeniami, dopuszczając rozwiązania inne, stosownie do wskazań ekspertyzy w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków.
  3. W obiektach zabytkowych, ze względu na specyfikę sytuacji, spełnienie wszystkich współczesnych wymagań dostępności dla osób niepełnosprawnych oraz dla osób ze szczególnymi potrzebami może nie być możliwe i korzystne dla obiektu. Najważniejszym celem przy wprowadzaniu rozwiązań projektowych powinno być dobro zabytku, gdzie działania niekonieczne powinny być odrzucone.
  4. Zasada stosowania w zabytkach rozwiązań mniej inwazyjnych, musi być nadrzędna i konsekwentnie realizowana. Wspólne przekonanie projektantów i konserwatorów o tym, że w konkretnym obiekcie nie należy stosować rozwiązań zapewniających dostosowanie do potrzeb osób z niepełnosprawnościami, powinno być rozstrzygające i nie podważane.
  5. Zdaniem Zespołu ds. Ochrony Zabytków z powyższej argumentacji wynika, że powinno się dążyć do zapewnienia dostępności w jak najszerszym zakresie ale ta zasada przestaje obowiązywać w przypadku nie dającej się uniknąć kolizji z ochroną zabytku. Dostosowanie istniejącego obiektu dla potrzeb osób niepełnosprawnych wymaga często nadmiernej ingerencji, niedopuszczalnej w budynkach zabytkowych. Jeżeli nie ma technicznej możliwości aby uniknąć naruszenia zabytkowej struktury stanowi to wystarczającą przesłankę zwalniająca projektanta z obowiązku zapewnienia pełnej dostępności dla osób ze specjalnymi potrzebami.    

 

• Konkluzja:        
  
  1. Zapewnienie dostępu dla osób ze specjalnymi potrzebami do obiektów nie stanowi zobowiązania Jest wymagalne dla obiektów użyteczności publicznej oraz budownictwa mieszkalnego wielorodzinnego.
  2. Dostęp ma umożliwić korzystanie z funkcji obiektu i nie jest konieczny w pełnym, przestrzennym zakresie. Staje się wymagalny w części budynku objętej przekształceniem inwestycyjnym.
  3. Dla obiektów zabytkowych zapewnienie dostępu nie jest bezwzględnie wymagalne. Jest dopuszczalne warunkowo i jest możliwe pod warunkiem zachowania walorów zabytku, którego ochrona stanowi priorytet.
  4. W sytuacjach wątpliwych oraz szczególnie uzasadnionych należy skorzystać z procedury uzyskiwania odstępstwa od przepisów techniczno-budowlanych,  uzyskując wyprzedzająco pozytywną opinię  Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w zakresie wnioskowanego odstępstwa.

 

[1]„Dostępność architektoniczna obiektów zabytkowych dla osób ze szczególnym potrzebami” Bogusław Szmygin

(KB, GL) 

 

 

 

 

arch. Grzegorz Lechowicz
Koordynator Zespołu Ochrony Zabytków
przy Radzie Małopolskiej Okręgowej IARP

 

arch. Marek Kaszyński
Przewodniczący Rady Małopolskiej Okręgowej IARP

 

---

Niniejszy dokument nie stanowi oficjalnej wykładni przepisów prawa i nie może być stosowany jako podstawa prawna do rozstrzygnięć w indywidualnych sprawach. Opinie i propozycje zawarte w stanowiskach Małopolskiej Okręgowej Izby Architektów RP należy traktować jako materiał pomocniczy.