KONGRES ARCHITEKTURY POLSKIEJ
Architekt contra Konserwator - 11 maja 2026
Debata w siedzibie Małopolskiej Okręgowej Izby Architektów RP 

  
PODSUMOWANIE DEBATY I WNIOSKI

Debata dotyczyła współpracy architektów oraz konserwatorów zabytków.

Architekci:
Oskar Grąbczewski, OVO Grąbczewscy Architekci, Katowice
Piotr Lewicki, Biuro Projektów Lewicki Łatak
Jerzy Wowczak, Uniwersytet Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Wydział Architektury i Sztuk Pięknych 
 
Konserwatorzy:
Marek Wawrzkiewicz, Kierownik Pracowni Konserwacji i Restauracji Rzeźby Kamiennej, Stiuku i Ceramiki ASP w Krakowie
Piotr Białko, Firma konserwatorska Piotr Białko
Jarosław Adamowicz, Dziekan Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki ASP w Krakowie 
 
moderator: Marek Sanecki, Saneccy Architektura x Krajobraz
 
I część  - prezentacje Prelegentów (łącznie ok 2h)
 
1. Oskar Grąbczewski zaprezentował studium przypadku – przebudowę i modernizację kamienic socjalnych przy ul. Mariackiej w Katowicach. Jako szczególnie istotną należy odnotować, wiodącą i obligatoryjną rolę Autora – Architekta w zidentyfikowaniu, zsyntetyzowaniu oraz wyeksponowaniu, szczególnie wartościowych elementów wyposażenia budynków, których wnętrza nie były objęte ochroną konserwatorską (kamienice znajdują się na obszarze wpisanym do rejestru zabytków). Uratowane oraz wbudowane w nowe, spełniające przepisy, przestrzenie ogólnodostępne, klatki schodowe, hole, oraz świetlicę, zostały elementy autentycznych tralek i króli, schodów drewnianych, mozaiki ścienne, cementowe płytki podłogowe, a nawet dawne kafle pieców. Prezentacja była doskonałym przykładem jak świadome podejście Architekta do dziedzictwa historycznego, pozwala na uzyskanie wartościowej przestrzeni, utrzymującej klimat historycznych wnętrz, przy zachowaniu wszelkich współczesnych, funkcjonalnych oraz prawnych wymogów, oraz co niezwykle istotne, mieszcząc się w bardzo ograniczonym, niewygórowanym budżecie na inwestycję.
 
2. Piotr Lewicki przedstawił spojrzenie Biura Projektów Lewicki Łatak na „Reinterpretację dziedzictwa historycznego”. Prezentacja obejmowała imponujący zbiór kilkudziesięciu projektów na terenie (wielu w ścisłym centrum) Krakowa. W większości zrealizowanych lub w fazie końcowej realizacji. Prace zostały usystematyzowane w czterech kategoriach: 

• Przebudowy zabytkowych kamienic, projekty w głównej mierze konserwatorskie, gdzie interwencje projektowe ograniczają się do niezbędnego minimum. Udział i rola współczesnego Architekta (jako autora i koordynatora procesu oraz procedury uzyskania pozwolenia na budowę) pozornie nie jest jednoznacznie zauważalna. Można jednak sobie wyobrazić, że bez świadomego uczestnictwa i przy jakichkolwiek uchybieniach i zaniedbaniach – które doprowadzą do zatracenia właściwego, zgodnego z historycznym charakterem odbioru zabytku – momentalnie decyzje projektowe (błędne) byłyby uwydatnione.
• Plomby w historycznej zabudowie – szereg przykładów jak nadbudowa narożnej kamienicy przy Placu na Groblach, kamienicy przy ul. Nadwiślańskiej czy budynek (odczytywany jako zespół kamienic) przy Placu Nowym, świadczy o bardzo trudno uchwytnym poczuciu, umiejętności czytania przestrzeni, posiadającej swoje unikalne dziedzictwo architektoniczne, historyczne i społeczne, oraz o ogromnej odpowiedzialności za dopełnianie i uzupełnianie zabytkowej substancji miasta.  
• Przekształcenia przestrzeni publicznej – zaprezentowane m.in. na przykładzie Placu Bohaterów Getta oraz Kładki Kazimierz-Ludwinów ilustrują złożoność, wielowątkowość problematyki, oraz o kluczowym znaczeniu Architekta jako przedstawiciela zwodu zaufania publicznego, który potrafi nie tylko „wsłuchać się” w potrzeby danej przestrzeni, ale również wypowiedzieć się w sposób widoczny, zauważalny, nie przekrzykując jednocześnie swoich „rozmówców”, którymi często stają się zabytki.
• Podobna refleksja płynie z ostatniego zaprezentowanego obszaru tematycznego, jakim były – Projekty publiczne w cennym kontekście. Przywołane przykłady realizacji m.in. Hala 100-Cracowii, w krajobrazie objętym ochroną konserwatorską czy czekający na dalsze losy, zwycięski projekt przebudowy hotelu Cracovia, wpisanego do rejestru zabytków, pokazują jak często przenikają się, przecinają i zazębiają obszary i kompetencje (relacji architekt-konserwator) w obrębie jednej przestrzeni czy obiektu. Obiekt architektoniczny będący chwilę wcześniej współczesnym budynkiem, niebawem staje się zabytkiem, wymagającym jednak gruntownych przekształceń. 

3. Jerzy Wowczak – przedstawił w ujęciu problemowym, zagadnienia z zakresu konserwacji zabytków, począwszy od najstarszych dokumentów traktujących o opiece nad zabytkami, poprzez najważniejsze konwencje, kończąc na Rezolucji ubiegłorocznego III Kongresu Konserwatorów Polskich. Na tle ciekawych i znaczących realizacji takich jak np. przedpole Zamku Krzyżtopór w Ujeździe czy Muzeum Warszawy, prelekcja pt.” PRZESTRZEŃ — WARTOŚĆ I ODPOWIEDZIALNOŚĆ” wprowadziła kilka ważnych spostrzeżeń, pytań oraz postulatów do dalszej dyskusji. Przytoczone głosy uczestników Kongresu Konserwatorów, jak i cytaty Jana Sas-Zubrzyckiego wskazują na aktualność problematyki. Podkreślono konieczność zapewnienia fazy przygotowawczej, w której nieodłączną rolę powinien pełnić Architekt, od którego można wymagać kompetencji i zrozumienia wartości architektonicznych, łączących znajomość historii, estetyki oraz konstrukcji. W związku z jednym z kluczowych zdaniem prelegenta, postulatów Rezolucji III KKP: „Podkreślamy pilną konieczność: stworzenianie zależnej sieci eksperckiej, służącej wszystkim interesariuszom ochrony dziedzictwa, także określania warunków konkursów przeprowadzanych w obszarach zabytkowych.” – postawione zostało (retoryczne) pytanie: „Czy w postulowanej sieci eksperckiej jest miejsce dla Architektów?”
 
4. Marek Wawrzkiewicz – w przygotowanym studium przypadku – przebudowy, adaptacji oraz konserwacji Opactwa Benedyktynów w Tyńcu, opisał (modelową) współpracę z architektem Waldemarem Niewaldą oraz przedstawił działania i interwencje zarówno w obszarze konserwacji (głównie wątków murowych), jak i architektury w celu udostępnienia wyłączonych z użytkowania pomieszczeń i części budynku w tym odkopania i adaptacji piwnic. Szereg interesujących specjalistycznych informacji dot. technologii, sposobu eksponowania wartościowych partii murów czy zakrywania wtórnych przemurowań, stanowił tło dla przybliżenia wartości i korzyści wynikających ze świadomej współpracy Architekta i Konserwatora, która przynosi pożądane rezultaty, gdy cele stawiane sobie przez nich obu są zbieżne. Podkreślona została rola wzajemnego szacunku oraz możliwość ciągłego wzajemnego dokształcania się i wymiany doświadczeń.
 
5. Piotr Białko – wygłosił referat dot. kluczowej roli edukacji oraz potrzebie pracy nad zabytkami przez osoby posiadające odpowiednie wykształcenie kierunkowe. W przypadku architektów – ukończone studia podyplomowe z zakresu konserwacji zabytków. Przybliżone zostały terminy: „powierzchnia konserwatorska” oraz Riegl’owskie „uczucie dawności”. Jedynie świadomość architektów-projektantów przygotowujących zapisy dokumentacji projektowych, uwzględniająca odpowiednią specyfikację wskazującą np. na konieczność stosowania farb na bazie bieli cynkowej, oraz niestosowanie bieli tytanowej powodującej „spłaszczenie” powierzchni, pozwoli na zachowanie w pełni właściwego charakteru obiektu.
 
6. Jarosław Adamowicz – przedstawił pokrótce strukturę Wydziału Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki ASP. 
Jako ważny i zaskakujący fakt przytoczone zostały statystyki wg, których Wydział Konserwacji jest częstym wyborem dla absolwentów innych kierunków, jak prawo czy medycyna a praktycznie wcale nie ma wśród studentów, absolwentów wydziału architektury. Omówiony został szeroki interdyscyplinarny charakter prowadzonych zajęć. Wskazano, pokazując interesujące przykłady, iż Konserwatorzy dzieł sztuki korzystają z eksperckiej wiedzy specjalistów z różnych dziedzin nauk przyrodniczych, humanistycznych, technicznych. Podkreślona została rola długotrwałego procesu – działanie w odpowiednim komforcie terminowym - jako niezbędny warunek profesjonalnej realizacji prac konserwatorskich. Wyeksponowano znaczenie edukacji jako fundamentu właściwie realizowanej misji ochrony dziedzictwa. 
Prezentację zakończono głosem w dyskusji o granicach interwencji konserwatorskiej dr Mariana Korneckiego. Działaniami konserwatorskimi powinniśmy dążyć do: „...zachowania prawdy historycznej, zastosowania przy podejmowaniu konserwacji postępowania naukowego, zapewnienia pełnej rzetelności, opartej na stałym pogłębianiu wiedzy fachowej i techniki, w końcu na zapewnieniu bezspornej dominacji zabytku...” . 
 
Część II – debata (ok. 1,5 h)
 
Debata jako kontynuacja wątków oraz postulatów poruszonych podczas prelekcji przebiegła w dynamicznej atmosferze, jako profesjonalna, intelektualna wymiana zdań, wskazująca na konieczność współpracy międzyśrodowiskowej, przy czym kluczowe obszary wymagające szczególnej uwagi oraz postulowane działania to:

• wspólne działania środowisk na rzecz prawidłowego przygotowania zamówień z uwzględnieniem właściwie opracowanej fazy przygotowawczej przy współudziale architektów, konserwatorów, oraz historyków sztuki
• działania w celu zapewnienia odpowiedniego, adekwatnego finansowania dla inwestycji wymagających szczególnej dbałości i troski o dziedzictwo
• właściwe, elastyczne kształtowanie harmonogramów Inwestycji uwzględniające zmienny/nieprzewidywalny charakter prac przy obiekcie zabytkowym
• edukacja oraz współdziałanie środowisk na szczeblu akademickim, oraz zawodowym
• promowanie oraz wdrażanie racjonalnego podejścia do substancji zabytkowej, pozwalające na zachowanie autentycznego nastroju „odczucia dawności” przy jednoczesnym świadomym (popartym wiedzą ekspercką) decydowaniu o priorytetyzacji niezbędnych ingerencji, wpływających na bezpieczeństwo użytkowania i umożliwienia trwania obiektu poprzez wprowadzanie potrzebnych i adekwatnych funkcji - możliwe to będzie jedynie przy indywidualnym traktowaniu każdego przypadku.

 
arch. Marek Sanecki

Autor zdjęć: Patryk Czornij